Akım korumalı priz; televizyon, bilgisayar, modem, oyun konsolu ve beyaz eşya gibi elektronik cihazları elektrik hattında oluşan kısa süreli ve yüksek gerilimli darbelere karşı korumak amacıyla kullanılan bir elektrik güvenlik ürünüdür.
Günlük kullanımda “akım korumalı priz” olarak adlandırılsa da bu ürünlerin temel görevi normal çalışma akımını düzenlemek değil, ani gerilim darbelerini sınırlamaktır. Bu nedenle teknik açıdan “darbe gerilim korumalı priz” veya “aşırı gerilim koruyucu priz” ifadeleri daha açıklayıcıdır.
Elektrik şebekesinde meydana gelen anahtarlama işlemleri, motorların devreye girip çıkması, şebeke arızaları ve yakındaki yıldırım olayları çok kısa süreli gerilim yükselmeleri oluşturabilir. IEC 61643 standardı kapsamındaki aşırı gerilim koruma cihazları, bu geçici gerilimleri sınırlamak ve darbe akımını yönlendirmek için tasarlanır.
Bir akım korumalı prizin koruma devresinde çoğunlukla metal oksit varistör, yani MOV adı verilen elemanlar bulunur.
Normal şebeke gerilimi altında MOV, devreyi etkilemeden yüksek dirençli durumda kalır. Gerilim belirlenen seviyenin üzerine çok hızlı biçimde çıktığında ise iletken hâle gelerek darbe enerjisinin cihazın elektronik devresine ulaşmasını sınırlar.
Koruma süreci genel olarak şöyledir:
Bu işlem çok hızlı gerçekleşir. Ancak hiçbir koruma ürünü sınırsız enerjiye dayanmaz. Koruma performansı; kullanılan devrenin tasarımına, Joule kapasitesine, gerilim koruma seviyesine, termal güvenlik yapısına ve topraklama sistemine bağlıdır.
Hayır. Sigorta ve akım korumalı priz farklı tehlikelere karşı çalışır.
Sigortanın temel görevi aşırı akım veya kısa devre durumunda devreyi kesmektir. Akım korumalı priz ise çok kısa süreli gerilim darbelerini sınırlamaya çalışır.
Bir sigorta, milisaniyeler veya daha uzun süre devam eden yüksek akımlara karşı çalışabilir. Gerilim darbesi ise sigortanın tepki vermesinden çok daha kısa sürebilir. Bu nedenle “Evde sigorta var, akım korumalı prize gerek yok” düşüncesi doğru değildir.
Standart bir akım korumalı priz, şebeke geriliminin uzun süre boyunca yüksek veya düşük kalması durumunda elektriği kesmeyebilir.
Örneğin şebeke gerilimi 260 volt seviyesine çıkıp birkaç saniye veya dakika boyunca bu seviyede kalırsa bu durum geçici darbe değil, sürekli aşırı gerilimdir. Böyle bir risk için alt ve üst gerilim sınırlarını ölçen, gerektiğinde enerjiyi röle ile kesen bir voltaj koruma cihazı gerekir.
Her iki korumayı birlikte sunan ürünler hem ani darbeleri sınırlar hem de uzun süreli yüksek veya düşük voltajda bağlı cihazın enerjisini keser.
Akım korumalı priz özellikle elektronik kart içeren cihazlarda kullanılabilir:
Buzdolabı, klima ve çamaşır makinesi gibi motorlu cihazlarda yalnızca darbe koruması değil, düşük ve yüksek voltaja karşı kesme özelliği de değerlendirilmelidir.
Joule değeri, koruma devresinin darbe enerjisini karşılama kapasitesi hakkında bilgi veren ölçülerden biridir. Genel olarak daha yüksek Joule değeri daha fazla enerji rezervi anlamına gelebilir.
Ancak ürün seçerken yalnızca Joule değerine bakmak hatalıdır. Şunlar da değerlendirilmelidir:
Bazı koruma devreleri faz-nötr arasında sınırlı koruma sağlayabilir. Ancak kapsamlı ve güvenilir koruma için düzgün çalışan bir topraklama sistemi kritik öneme sahiptir.
Topraklama hattı bulunmayan veya hatalı bağlanmış prizlerde darbe akımının güvenli şekilde yönlendirilmesi mümkün olmayabilir. Akım korumalı priz, binadaki eksik veya hatalı elektrik tesisatının yerine geçmez.
Kaliteli ürünlerde genellikle enerji ve koruma durumunu gösteren ayrı ışıklar bulunur.
Enerji ışığı, prize elektrik geldiğini gösterir. Koruma ışığı ise darbe koruma devresinin aktif olduğunu belirtir. Koruma ışığı söner ancak priz elektrik vermeye devam ederse ürün sıradan bir uzatma prizi gibi çalışıyor olabilir.
Durum göstergeleri, kullanıcıya koruma devresinin sağlığı hakkında hızlı bilgi sağlar. Endüstriyel SPD ürünlerinde de koruma durumunu göstermek için LED ve durum göstergeleri kullanılır.
Hayır. Hiçbir üretici ve hiçbir ürün her koşulda yüzde 100 koruma garantisi veremez.
Koruma seviyesi şu faktörlere göre değişir:
En doğru yaklaşım; bina panosunda uygun parafudr, doğru topraklama ve cihazın hemen önünde akım korumalı priz kullanılarak kademeli koruma oluşturmaktır.
Hayır. Akım korumalı prizin temel görevi elektrik tüketimini azaltmak değil, gerilim darbelerini sınırlamaktır.
Ürün maksimum akım ve güç sınırları aşılmadığı, fiziksel hasar veya aşırı ısınma bulunmadığı sürece sürekli kullanılabilir.
Prizleri art arda bağlamak önerilmez. Bu kullanım temas direncini, aşırı yüklenme ve ısınma riskini artırabilir.
Akım korumalı priz; televizyon, bilgisayar, modem, oyun konsolu ve beyaz eşya gibi elektronik cihazları elektrik hattında oluşan kısa süreli ve yüksek gerilimli darbelere karşı korumak amacıyla kullanılan bir elektrik güvenlik ürünüdür.
